ત્રીજો પ્રકાર માત્ર સાકારવાદનો છે જે પરમેશ્વરને મૂળથી જ હાથ-પગવાળા માને છે. જોકે હાથ-પગવાળો આકાર ક્યારેય સર્વવ્યાપક ન હોઈ શકે અને દરેક સંપ્રદાય પોતાના આકારને જ સાચો ગણાવે ત્યારે બૌદ્ધિક અસમંજસ ઊભી થાય છે.
પ્રતીકાત્મક ફાઇલ તસવીર
ઈશ્વરની સત્તાનો સ્વીકાર કરનારા વિશ્વભરના વિવિધ ધર્મો તથા સંપ્રદાયોમાં ઈશ્વર વિશેની માન્યતાઓ પરસ્પરવિરોધી અને સામાન્ય પ્રજામાં ભ્રાન્તિ ઉપજાવનારી રહી છે. વિશ્વમાં પ્રચલિત ઈશ્વરવાદનું વિશ્લેષણ કરીએ તો એને મુખ્યત્વે પાંચ ભાગોમાં વહેંચી શકાય છે. આ જે પાંચ મુખ્ય ભાગો છે એ નીચે મુજબ છે:
(૧) નિરાકાર એકમાત્ર પરમાત્મા, (૨) સ્વરૂપથી નિરાકાર પણ પ્રતીકરૂપે સાકાર પરમાત્મા, (૩) સ્વરૂપથી જ સાકાર પરમાત્મા, (૪) મનુષ્યાદિ રૂપમાં અવતાર ધારણ કરનારા પરમાત્મા અને (૫) ગુરુરૂપમાં મનુષ્ય જ પરમાત્મા.
ADVERTISEMENT
ઇસ્લામ, આર્યસમાજ, બ્રહ્મસમાજ કે સિખ ધર્મ જેવા પ્રવાહો પ્રથમ પ્રકારના એટલે કે નિરાકાર અને સનાતન પરમેશ્વરને માને છે. ત્યાં પરમાત્મા સિવાય કોઈ મનુષ્યને ઈશ્વર માનવો કે ઈશ્વરની સત્તામાં કોઈને ભાગીદાર બનાવવા એ અસ્વીકાર્ય ગણાય છે. પરિણામે તેમના અનુયાયીઓ માટે ઉપાસનાનો માર્ગ સ્પષ્ટ અને એકેશ્વરવાદી રહે છે, જ્યાં ઈશ્વરના સ્વરૂપ બાબતે દ્વિધા રહેતી નથી. બીજી તરફ પ્રતીકોપાસનામાં નિરાકાર પરમાત્માની વિવિધ શક્તિઓને શિવ, વિષ્ણુ કે ગણેશ જેવાં પ્રતીકો દ્વારા મૂર્ત રૂપ અપાયું. આ પ્રતીકો તત્ત્વતઃ ભાવનાત્મક હોવા છતાં કાળક્રમે પૌરાણિક કથાઓ દ્વારા એમને માનવીય વ્યવહાર અને ક્રિયાઓ સાથે જોડી દેવાયાં જેનાથી શૈવ, વૈષ્ણવ જેવા અસંખ્ય વાડાઓ ઊભા થયા.
ત્રીજો પ્રકાર માત્ર સાકારવાદનો છે જે પરમેશ્વરને મૂળથી જ હાથ-પગવાળા માને છે. જોકે હાથ-પગવાળો આકાર ક્યારેય સર્વવ્યાપક ન હોઈ શકે અને દરેક સંપ્રદાય પોતાના આકારને જ સાચો ગણાવે ત્યારે બૌદ્ધિક અસમંજસ ઊભી થાય છે.
સૌથી વધુ વિચારણીય પક્ષ અવતારવાદનો છે. હિન્દુ સમાજ પ્રાચીન દેવવાદમાંથી ક્રમશઃ પૌરાણિક અવતારવાદ તરફ વળ્યો. પુરાણોમાં એવી માન્યતા દૃઢ કરવામાં આવી કે પૃથ્વીનો ભાર હળવો કરવા અને સાધુ-સંતોની રક્ષા કરવા ભગવાન યુગે-યુગે ૨૪ અવતારો ધારણ કરે છે. જોકે આ માન્યતાએ હિન્દુ પ્રજામાં ભારે અનિર્ણાયકતા અને નિષ્ક્રિયતા જન્માવી છે. ઈશ્વરને વિશેષણો આપીને - જેમ કે રામ, કૃષ્ણ કે નૃસિંહ - ઈશ્વર કરતાં વ્યક્તિગત વિશેષણો મોટાં બનાવી દેવાયાં. લોકો અન્યાય સામે લડવાની પોતાની ક્ષમતા ખોઈ બેઠા અને ભાગ્યવાદી બનીને માત્ર ચમત્કારો કે ઈશ્વરીય અવતારની રાહ જોતા થઈ ગયા.
સાચો ઉપાય એ છે કે કોઈ પણ વિશેષણ વિના માત્ર એક જ અનાદિ અને અજન્મા ‘પરમેશ્વર’ની ઉપાસના થાય. જ્યાં સુધી પ્રજા અનેક ઈશ્વરો, ચમત્કારો અને અવતારવાદની ગૂંચવણમાંથી બહાર નીકળીને એક પરમાત્મા અને વાસ્તવિક પુરુષાર્થને નહીં અપનાવે ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રમાં સાચી એકતા અને સ્પષ્ટતા સ્થાપિત થઈ શકશે નહીં.
