૧૭ સપ્ટેમ્બરથી ૧૭ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૬સુધી પ્રસ્તાવિત આ Seva Sankalp Abhiyanમાં સેવા, જનભાગીદારી અને સરકારી યોજનાઓના લાભાર્થીઓની વાતો દ્વારા દેશમાં થઈ રહેલા પરિવર્તનની તસવીર રજૂ કરવામાં આવી રહી છે.
આચાર્ય પવન ત્રિપાઠી
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં આપણે સૌએ ભારતને બદલાતું જોયું છે. ગામડાંથી લઈને શહેરો સુધી, ગરીબ પરિવારોથી લઈને મધ્યમ વર્ગ સુધી અને યુવાનોની સાથે મહિલાઓ સુધી, વિકાસની ચર્ચા હવે માત્ર નીતિઓ અને જાહેરાતો પૂરતી સીમિત રહી નથી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના જાહેર જીવનનાં ૨૫ વર્ષને કેન્દ્રમાં રાખીને હાથ ધરવામાં આવી રહેલા ‘સેવા સંકલ્પ અભિયાન’ (Seva Sankalp Abhiyan)નો મૂળ ઉદ્દેશ પણ આ પરિવર્તનની ગાથા લોકો સુધી પહોંચાડવાનો છે. ૧૭ સપ્ટેમ્બરથી ૧૭ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૬સુધી પ્રસ્તાવિત આ અભિયાનમાં સેવા, જનભાગીદારી અને સરકારી યોજનાઓના લાભાર્થીઓની વાતો દ્વારા દેશમાં થઈ રહેલા પરિવર્તનની તસવીર રજૂ કરવામાં આવી રહી છે.
આજે જ્યારે આપણે ભારતની વિકાસયાત્રા પર નજર કરીએ છીએ, ત્યારે સૌથી પહેલાં એવી યોજનાઓ અને પહેલો યાદ આવે છે, જેણે સામાન્ય નાગરિકના જીવનમાં પાયાની સુવિધાઓની પહોંચ વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. જનધન ખાતા દ્વારા કરોડો લોકોને બેંકિંગ વ્યવસ્થા સાથે જોડવાનું હોય, ઉજ્જ્વલા યોજના દ્વારા ગરીબ પરિવારોની મહિલાઓ સુધી રાંધણગૅસ પહોંચાડવાનો પ્રયાસ હોય, સ્વચ્છ ભારત મિશન હેઠળ શૌચાલયોના નિર્માણનું કામ હોય કે પછી હર ઘર જલ જેવી પહેલ હોય, આ તમામ કાર્યક્રમોએ વિકાસની ચર્ચાને સીધી પરિવારોના રોજિંદા જીવન સાથે જોડી છે. હકીકતમાં, વિકાસનો અર્થ માત્ર મોટાં શહેરોમાં ઊભી થતી ઊંચી ઇમારતો નથી. વિકાસ ત્યારે નજરે પડે છે, જ્યારે કોઈ ગરીબ પરિવારના ઘરમાં વીજળી પહોંચે, જ્યારે કોઈ મહિલાને ચુલાના ધુમાડામાંથી રાહત મળે, જ્યારે કોઈ ખેડૂતને બેન્કિંગ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ્સની સુવિધા મળે અથવા જ્યારે કોઈ જરૂરિયાતમંદ પરિવારને આરોગ્ય સુરક્ષાનો સહારો મળે. પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના, પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના, કિસાન સન્માન નિધિ અને સામાજિક સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી વિવિધ યોજનાઓએ પણ આ જ વ્યાપક ઉદ્દેશને ધ્યાનમાં રાખીને કામ કર્યું છે.
ADVERTISEMENT
આ સાથે ડિજિટલ ભારતની યાત્રા પણ ઝડપથી આગળ વધતી જોવા મળી રહી છે. એક સમયે બેંકની શાખા સુધી પહોંચવું પણ મોટી મુશ્કેલી ગણાતી હતી, જ્યારે આજે મોબાઇલ ફોનથી પેમેન્ટ કરવું રોજિંદા જીવનનો સામાન્ય હિસ્સો બની ગઈ છે. યુપીઆઈએ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સને સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. આધાર, જનધન ખાતાં અને મોબાઇલની સુવિધાના કારણે સરકારી સહાય સીધી લાભાર્થીઓના બેંક ખાતાંમાં પહોંચાડવી વધુ સરળ બની છે. જેના કારણે સરકારી સહાય સીધી લાભાર્થીઓના ખાતાં સુધી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બની છે. તેની અસર અને મર્યાદાઓનું મૂલ્યાંકન વિવિધ અભ્યાસોના આધારે કરી શકાય છે, પરંતુ ડિજિટલ સુવિધાઓ હવે ભારતની વિકાસયાત્રાનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગઈ છે.
આજે જ્યારે આપણે દેશના પાયાના માળખાની તસવીર જોઈએ છીએ, ત્યારે રસ્તાઓ, એક્સપ્રેસવે, રેલવે, હવાઈમથકો અને બંદરોના વિસ્તરણને પણ આ પરિવર્તનનો એક ભાગ તરીકે જોઈ શકાય છે. વંદે ભારત જેવી નવી ટ્રેનો, સમર્પિત માલવાહક રેલ કોરિડોર, મેટ્રો નેટવર્કનું વિસ્તરણ અને નેશનલ હાઇવેઓનું નિર્માણ પરિવહન વ્યવસ્થામાં થઈ રહેલા ફેરફારોનાં ઉદાહરણો છે. મુંબઈ-અમદાવાદ હાઈ સ્પીડ રેલ પ્રોજેક્ટ જેવી યોજનાઓ ભારતમાં આધુનિક રેલવે ટેક્નોલોજીની દિશામાં હાથ ધરાયેલા મોટા પ્રયોગો તરીકે સામે આવી છે.
પરંતુ ભારતની પ્રગતિનો એક મોટો આધાર ગામડાંઓમાં રહેલો છે. ગ્રામ્ય રસ્તાઓ, ઘરો, વીજળી, ઇન્ટરનેટ, પીવાનું પાણી અને નાણાકીય સમાવેશ જેવી સુવિધાઓના વિસ્તરણની સીધી અસર ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર પર પડે છે. ખેડૂતો માટે સિંચાઈ, કૃષિ ક્ષેત્રની પાયાની સુવિધાઓ, ડિજિટલ સેવાઓ અને બજાર સુધી પહોંચ વધારવા માટેના પ્રયાસો પણ આ પરિવર્તનનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે.
આજે યુવાનોનું ભારત પણ બદલાતું જોવા મળી રહ્યું છે. સ્ટાર્ટઅપ ઈન્ડિયા, ડિજિટલ ઈન્ડિયા અને નવી શિક્ષણ નીતિ જેવી પહેલોએ નવીનતા, ટેક્નોલોજી અને કૌશલ્ય વિકાસ અંગેની ચર્ચાને વધુ વ્યાપક બનાવી છે. ભારત વિશ્વના મોટા સ્ટાર્ટઅપ પરિસર ધરાવતા દેશોમાં સ્થાન મેળવી ચૂક્યું છે. અંતરિક્ષ, સેમિકન્ડક્ટર, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સંરક્ષણ ઉત્પાદન અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા જેવા ક્ષેત્રોમાં ભારતની મહત્વાકાંક્ષાઓ હવે પહેલાં કરતાં વધુ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળી રહી છે.
ભારતના વિકાસની મહત્વપૂર્ણ કસોટીઓમાં મહિલાઓની ભાગીદારી પણ નોંધનીય છે. સ્વ-સહાય જૂથો, મુદ્રા લોન, મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકતા, માતૃત્વ સહાય, પોષણ અને આરોગ્ય સાથે જોડાયેલી યોજનાઓ દ્વારા મહિલાઓને આર્થિક અને સામાજિક રીતે સશક્ત બનાવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે. “આંગન કા ઉત્સવ” જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા આંગણવાડી કેન્દ્રોને પણ જનભાગીદારી સાથે જોડવાની યોજના બનાવવામાં આવી છે. પોષણ, રસીકરણ, માતૃઆરોગ્ય અને બાળ વિકાસ જેવા વિષયોને પરિવાર અને સમાજના સ્તર સુધી પહોંચાડવા જરૂરી છે.
મને લાગે છે કે કોઈપણ સરકારની યોજનાઓનું વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન કાગળ પર નોંધાયેલા આંકડાઓથી આગળ વધીને થવું જોઈએ. જેથી “સેવા સંકલ્પ અભિયાન”માં લાભાર્થીઓની વાસ્તવિક વાતો અને અનુભવોને સામે લાવવાનો વિચાર મહત્ત્વપૂર્ણ છે. “કહાની બદલાવ કી” કાર્યક્રમ હેઠળ લાખો લાભાર્થીઓની વાતો એકત્ર કરવાની અને તેમાંથી કેટલીક વાતોને વ્યાપક સ્તરે રજૂ કરવાની યોજના છે. આ વાતો દ્વારા વિવિધ પરિવારો અને વિસ્તારોમાં સરકારી યોજનાઓની વાસ્તવિક અસર કેવી રહી છે, તે સમજવામાં મદદ મળી શકે છે.
એ જ રીતે, “સેવા મેરા યોગદાન” દ્વારા નાગરિકોને માત્ર સરકારી યોજનાઓના લાભાર્થી તરીકે નહીં, પરંતુ સમાજના સક્રિય સહભાગી તરીકે જોવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. રક્તદાન, વૃક્ષારોપણ, સ્વચ્છતા, આરોગ્ય તપાસ, જળ-સંરક્ષણ, ડિજિટલ સાક્ષરતા, સાયબર સુરક્ષા અને જરૂરિયાતમંદ બાળકોના શિક્ષણ જેવી પ્રવૃત્તિઓ સમાજમાં પરસ્પર સહકારની ભાવનાને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે. સેવાની આ ભાવના કોઈ એક રાજકીય પક્ષ કે સરકાર પૂરતી સીમિત ન રહેવી જોઈએ; એ દરેક નાગરિકના જીવન સાથે જોડાયેલી વ્યાપક જવાબદારી છે.
આ અભિયાનમાં બાળકો અને યુવાનોને પણ વિકાસયાત્રા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ૨૫ કરોડ બાળકોના સપનાનું ભારત - જેવી પ્રસ્તાવિત સ્પર્ધાઓ દ્વારા બાળકોને વિકસિત ભારત અંગેની તેમની કલ્પના વ્યક્ત કરવા માટેની પ્રેરિત કરવાની યોજના છે. મને લાગે છે કે ૨૦૨૭નું ભારત માત્ર સરકારની યોજનાઓથી નહીં બને. તેમાં આજના બાળકોનું શિક્ષણ, યુવાનોનું કૌશલ્ય, મહિલાઓની ભાગીદારી, ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ અને નાગરિકોની જવાબદારી સમાન રીતે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
“નમો સેવા ગાથા”ના માધ્યમથી છેલ્લાં ૨૫ વર્ષ દરમિયાન થયેલા સેવાકાર્યો અને જનકલ્યાણકારી યોજનાઓને શેરી નાટક જેવા સરળ માધ્યમો દ્વારા લોકો સુધી પહોંચાડવાની યોજના પણ આ જ જનસંવાદનો એક ભાગ છે. ગામનો ચોક હોય, શાળા હોય, પંચાયત હોય કે સામાજીક કેન્દ્ર, સંવાદનું માધ્યમ જેટલું સરળ અને સહજ હશે, તેટલી જ સરળતાથી યોજનાઓની માહિતી લોકો સુધી પહોંચી શકશે.
આજે ભારતની વિકાસયાત્રાને હું માત્ર સરકાર અને જનતા વચ્ચેના સંબંધ તરીકે જોતો નથી. આ એવા સમાજની યાત્રા પણ છે, જ્યાં નાગરિકો પોતાની ભૂમિકા સમજે અને દેશના નિર્માણમાં પોતાનું યોગદાન આપે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના કાર્યકાળ દરમિયાન શરૂ થયેલી અથવા વિસ્તરણ પામેલી અનેક યોજનાઓએ આ દિશામાં કામ કર્યું છે. સાથે જ, બેરોજગારી, અસમાનતા, ખેડૂતોની આવક, શિક્ષણની ગુણવત્તા, આરોગ્ય સેવાઓની પહોંચ અને પ્રાદેશિક અસમાનતા જેવા પડકારો પણ આપણી સામે છે. વિકાસની તસવીરને સમજવા માટે ઉપલબ્ધિઓની સાથે આ પડકારો પર પણ સતત ચર્ચા થવી જરૂરી છે.
“સેવાસંકલ્પ અભિયાન” (Seva Sankalp Abhiyan) આ સમગ્ર ચિત્રને સામે લાવવાનો પ્રયાસ છે. સેવાની ભાવના, જનભાગીદારી અને વિકાસની યોજનાઓને જો સ્થાનિક જરૂરિયાતો સાથે જોડવામાં આવે, તો તેની અસર વધુ વ્યાપક બની શકે છે. અંતે, વિકસિત ભારતનું લક્ષ્ય કોઈ એક વ્યક્તિ, સંસ્થા કે સરકારનું એકલુ લક્ષ્ય નથી. કરોડો ભારતીયોની ભાગીદારીથી સાકાર થનારી આ એક લાંબી અને સતત વિકાસયાત્રા છે.
આજના ભારત તરફ જ્યારે આપણે નજર કરીએ છીએ, ત્યારે મને એવું ભારત જોવા મળે છે, જે ડિજિટલ ટેક્નોલોજી, પાયાની સુવિધાઓ, સામાજિક સુરક્ષા, મહિલા સશક્તિકરણ, યુવાઓના નવા વિચાર અને વૈશ્વિક ભૂમિકા જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આ યાત્રા હજુ પૂર્ણ થઈ નથી. પરંતુ સેવા અને જનભાગીદારીને કેન્દ્રમાં રાખીને આગળ વધવાનો સંકલ્પ ભારતને ૨૦૪૭ ના વિકસિત ભારતના લક્ષ્ય તરફ લઈ જનાર એક મહત્ત્વપૂર્ણ શક્તિ બની શકે છે.
- આચાર્ય પવન ત્રિપાઠી (કોષાધ્યક્ષ, શ્રી સિદ્ધિવિનાયક મંદિર/ મહામંત્રી, મુંબઈ ભાજપ)
