પ્રૉજેક્ટ Safran કેટલું મહત્ત્વનું? ફાઈટર જેટના એન્જિન મામલે પણ ભારત આત્મનિર્ભર?

ભારતના તેજસ, સુખોઈ-30 અને રાફેલ જેવા ફાઇટર જેટમાં મોટાભાગના એન્જિન વિદેશી છે. તેજસમાં GE F404 (યુએસએ) અને સુખોઈમાં AL-31FP (રશિયા) છે. કાવેરી એન્જિન પ્રૉજેક્ટ 1980 ના દાયકાથી ચાલી રહ્યો છે, પરંતુ તે 90-100 kN થ્રસ્ટ આપી શક્યો નહીં.

પ્રતીકાત્મક તસવીર

ભારત હંમેશથી પોતાના ફાઈટર જેટ એન્જિનને સ્વદેશી બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જેથી અમેરિકા કે અન્ય દેશો પર નિર્ભર રહેવું ખતમ થઈ જાય. તાજેતરમાં જ ફ્રાન્સની કંપની સાફરાન (Safran)ની સાથે 120 kN થ્રસ્ટવાળા એન્જિન વિકાસની ડીલ થઈ છે, જે એડવાન્સ્ડ મીડિયમ કૉમ્બૅટ ઍરક્રાફ્ટ (AMCA) માટે બનશે.

આ પ્રૉજેક્ટ 61,000 કરોડ રૂપિયાનો છે. તે 10 વર્ષમાં પૂર્ણ થશે. ચાલો સમજીએ કે આ પ્રૉજેક્ટ ભારત માટે કેટલો મહત્વપૂર્ણ છે?

ભારતની એન્જિન સમસ્યા: વિદેશી નિર્ભરતા
ભારતના તેજસ, સુખોઈ-30 અને રાફેલ જેવા ફાઇટર જેટમાં મોટાભાગના એન્જિન વિદેશી છે. તેજસમાં GE F404 (યુએસએ) અને સુખોઈમાં AL-31FP (રશિયા) છે. કાવેરી એન્જિન પ્રૉજેક્ટ 1980 ના દાયકાથી ચાલી રહ્યો છે, પરંતુ તે 90-100 kN થ્રસ્ટ આપી શક્યો નહીં.

કાવેરી તેજસથી અલગ થઈ ગઈ. હવે તેના ડેરિવેટિવ વર્ઝનનો ઉપયોગ ડ્રોન (ઘાટક UCAV) માટે થઈ રહ્યો છે. કાવેરી પર 35 વર્ષ અને $400 મિલિયન ખર્ચવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તકનીકી પડકારો (જેમ કે સિંગલ ક્રિસ્ટલ બ્લેડ અને થર્મલ કોટિંગ) એ તેને અટકાવી દીધું.

આ નિર્ભરતાએ સમસ્યા વધારી. 2021 માં GE F404 એન્જિનની ડિલિવરીમાં વિલંબ થયો, જેના કારણે તેજસ Mk1A ઉત્પાદન અટકી ગયું. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને કારણે AL-31FP ના પુરવઠા પર અસર પડી. AMCA (5મી પેઢીના સ્ટીલ્થ ફાઇટર) ને 110-120 kN એન્જિનની જરૂર પડે છે, જે સ્વદેશી એન્જિનની ઉપલબ્ધતા ન હોવાને કારણે વિલંબિત થઈ રહ્યા છે. Safran પ્રૉજેક્ટ આ સમસ્યાનો ઉકેલ છે.

Safran પ્રૉજેક્ટ: તે શું છે અને તે કેવી રીતે કાર્ય કરશે
Safran (ફ્રેન્ચ કંપની, જે રાફેલનું M88 એન્જિન બનાવે છે) સાથેના આ પ્રૉજેક્ટની જાહેરાત સંરક્ષણ પ્રધાન રાજનાથ સિંહે 22 ઓગસ્ટ 2025 ના રોજ કરી હતી. આ 120 kN થ્રસ્ટ ટર્બોફેન એન્જિન AMCA Mk2 માટે બનાવવામાં આવશે. તેની કિંમત $7 બિલિયન (લગભગ રૂ. 61,000 કરોડ) છે. 100 ટકા ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર થશે.

કરારની ખાસિયતો
10 વર્ષનો વિકાસ: 2035 સુધીમાં એન્જિન તૈયાર. AMCA સાથે સંકલિત.

સહ-વિકાસ: GTRE (DRDO ની લેબ) અને Safran સાથે મળીને ડિઝાઇન કરશે.

સ્વદેશી ઉત્પાદન: એન્જિન ભારતમાં બનાવવામાં આવશે, જેમાં સિંગલ ક્રિસ્ટલ બ્લેડ, થર્મલ બેરિયર કોટિંગ અને અદ્યતન કમ્બસ્ટર જેવી ટેકનોલોજીનો સમાવેશ થાય છે.

નિકાસ ક્ષમતા: AMCA સાથે નિકાસ વધશે, કારણ કે સ્વદેશી એન્જિન ખર્ચ ઘટાડશે.

સંરક્ષણ મંત્રાલયે સફરાનને પસંદ કર્યું કારણ કે તેનો પ્રસ્તાવ સૌથી વધુ નફાકારક હતો. યુએસની GE અને યુકેની રોલ્સ-રોયસ પણ રેસમાં હતી, પરંતુ સફરાને કાવેરી સાથે 100 ટકા ટ્રાન્સફર અને જોડાણનું વચન આપ્યું હતું. સફરાન અગાઉ કાવેરી પર સહયોગ કરી ચૂક્યું છે (2016 માં €1 બિલિયન ઓફર).

સફરાન પ્રૉજેક્ટનું મહત્ત્વ: આત્મનિર્ભર ભારત માટે માઇલસ્ટોન

આ પ્રૉજેક્ટ ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્ર માટે ક્રાંતિકારી છે. તેના ફાયદા...

વિદેશી નિર્ભરતાનો અંત: કાવેરીની નિષ્ફળતા પછી, ભારત GE, સફરાન અને રોલ્સ-રોયસ પર નિર્ભર હતું. હવે AMCA, TEDBF અને ભાવિ ફાઇટર જેટ માટે સ્વદેશી એન્જિન ઉપલબ્ધ થશે. સંરક્ષણ પ્રધાન રાજનાથ સિંહે કહ્યું કે આ 5મી પેઢીના ફાઇટર તરફ એક મોટું પગલું છે.

AMCA કાર્યક્રમમાં ઝડપ: AMCA (5મી પેઢીના સ્ટીલ્થ ફાઇટર) 2035 સુધીમાં તૈયાર થઈ જશે. પ્રથમ GE F414 એન્જિનનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે, પરંતુ AMCA Mk2 સ્વદેશી રીતે Safran એન્જિનથી બનાવવામાં આવશે. 15,000 કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ અને 5 પ્રોટોટાઇપ બનાવવામાં આવશે.

ટેકનોલૉજીકલ સ્વનિર્ભરતા: એન્જિન સૌથી જટિલ ભાગ છે. Safranમાંથી 100 ટકા ટ્રાન્સફર સાથે, ભારત સિંગલ ક્રિસ્ટલ બ્લેડ, લેસર ડ્રિલિંગ અને હોટ-એન્ડ કોટિંગ જેવી ટેકનોલોજી શીખશે. કાવેરીનો અનુભવ (49 kN થ્રસ્ટ) Safran પ્રૉજેક્ટને મદદ કરશે.

આર્થિક અને નિકાસ લાભો: એન્જિન 40 ટકા ખર્ચે છે. સ્વદેશી એન્જિન AMCAને સસ્તું બનાવશે. નિકાસ વધશે. HAL અને GTRE ને નવો વ્યવસાય મળશે. MSME ને પણ તકો મળશે.

વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા: યુદ્ધ અથવા પ્રતિબંધોના સમયમાં, વિદેશી એન્જિનનો પુરવઠો બંધ થઈ શકે છે. સ્વદેશી એન્જિનથી ભારત સુરક્ષિત રહેશે.

પડકારો અને ભવિષ્ય
આ પ્રૉજેક્ટમાં પડકારો છે: ભંડોળ (કાવરીએ 35 વર્ષમાં $400 મિલિયન ખર્ચ્યા, પરંતુ નિષ્ફળ ગયા), તકનીકી જટિલતાઓ અને સમય (10 વર્ષ). પરંતુ સફરાનનો અનુભવ (M88 એન્જિન) મદદ કરશે. કાવેરી ડેરિવેટિવ એન્જિનનો ઉપયોગ હવે ડ્રોન (ઘાટક UCAV) માટે થઈ રહ્યો છે. ભવિષ્યમાં, કાવેરી 2 (90-110 kN) અને કાવેરી 3 (125 kN) સફરાનથી પ્રેરિત થશે. 2025 માં, સફરાન હૈદરાબાદમાં એક જાળવણી કેન્દ્ર ખોલશે.