21 September, 2026 02:07 PM IST | Mumbai | Bespoke Stories Studio
યશોવર્ધન અગ્રવાલ, મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, વેલસ્પન BAPL અને સિન્ટેક્સ
ભારત પાણીની સુરક્ષાના એક એવા સમાધાનને સામાન્ય બનાવી રહ્યું છે, જેમાં એક જોખમથી બચવા બીજું જોખમ સ્વીકારાઈ રહ્યું છે. જે નળના પાણી પર આપણને સંપૂર્ણ વિશ્વાસ નથી, તેનાથી દૂર જઈને આપણે એવા બોટલબંધ પાણી પર વધુ નિર્ભર બની રહ્યા છીએ, જેને આપણે હજુ સંપૂર્ણપણે સમજ્યું પણ નથી. પરિણામે, આંખે દેખાતા જોખમોથી અદૃશ્ય જોખમો તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ, જેમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ અને નેનોપ્લાસ્ટિક્સનો નિયમિત સંપર્ક સ્વાસ્થ્ય માટે નવા પ્રશ્નો ઊભા કરી રહ્યું છે.
પીવાના પાણીના મામલે ભારતની વર્તણૂક અલગ છે. બહુ ઓછાં ઘરોમાં નળનું પાણી કોઈ વધારાની પ્રક્રિયા વિના પીવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે પાણી ઉકાળવામાં આવે છે અથવા RO તથા અન્ય વોટર પ્યુરિફાયરથી શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. ઓફિસોમાં પાણીના જાર અને કાર્યક્રમો તથા મુસાફરી દરમિયાન બોટલબંધ પાણી સામાન્ય બની ગયું છે. ભારતનું બોટલબંધ પાણીનું બજાર $10 બિલિયનથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે અને 2026થી 2034 દરમિયાન 12%ના CAGRથી વધવાની ધારણા છે. આ માત્ર પાણીના વધતા વપરાશની નહીં, પરંતુ નળના પાણીમાંથી બોટલબંધ પાણી તરફ વધતી નિર્ભરતાની વાસ્તવિકતા છે.
ભારતમાં પાણીના સ્ત્રોત પર તેને સ્વીકાર્ય ધોરણો અનુસાર ટ્રીટ કરવામાં આવે છે. પરંતુ ગ્રાહક સુધી પહોંચતા પાણીની વિશ્વસનીયતા અનિયમિત પુરવઠો, દબાણમાં ઘટાડો અને જૂની પાઇપલાઇનોને કારણે ઘટી શકે છે. પરિણામે, પાણીની ગુણવત્તા હંમેશાં એકસરખી રહેશે તેની ખાતરી રહેતી નથી. ગ્રાહક આ ખામીની પોતાની રીતે ભરપાઈ કરે છે. પરંતુ આ ભરપાઈ શેની મદદથી થઈ રહી છે, તેના પર હવે ગંભીરતાથી વિચારવાનો સમય આવી ગયો છે.
વિશ્વભરમાં બોટલબંધ પાણીમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સની હાજરી અંગે ચિંતા વધી છે. નવી ચિંતા નેનોપ્લાસ્ટિક્સને લઈને છે. એક સંશોધનમાં બોટલબંધ પાણીમાં પ્રતિ લિટર 2.40 લાખ સુધી નેનોપ્લાસ્ટિક કણો મળી આવ્યા હતા. આટલાં સૂક્ષ્મ કણો પરંપરાગત ફિલ્ટરેશનને પાર કરી શકે છે અને સંભવિત રીતે માનવ શરીરની પેશીઓ સુધી પહોંચી શકે છે.
નિયંત્રિત પરિસ્થિતિઓમાં પેટ-બોટલોને સલામત માનવામાં આવે છે. પરંતુ ભારતનું મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમ એકસમાન નથી. મોટા ઉત્પાદકોની સાથે નાના અને અસંગઠિત એકમો પણ કાર્યરત છે, જ્યાં કાચા માલની ગુણવત્તા, રિસાયકલ્ડ પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગ અને ઉત્પાદન પ્રક્રિયાની શિસ્તમાં તફાવત હોઈ શકે છે. સંગ્રહ અને પરિવહન દરમિયાન લાંબા સમય સુધી ગરમીનો સંપર્ક આ જોખમને વધુ જટિલ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયાનું પરિણામ તરત દેખાતું નથી. પાણીનો રંગ કે સ્વાદ બદલાતો નથી, પરંતુ સમય જતાં પાણીમાં ભળતા સૂક્ષ્મ કણો અને અન્ય પદાર્થોમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
એક પ્રકારના પ્રદૂષણથી બચવાના પ્રયાસમાં આપણે બીજા ઓછા દેખાતા પ્રદૂષણને સામાન્ય બનાવી રહ્યા છીએ.
જ્યાં નળનું પાણી પીવાના પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે તેવા દેશો સાથે ભારતની સરખામણી માત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો મુદ્દો નથી; મૂળ પ્રશ્ન છે સિસ્ટમ પરનો વિશ્વાસ.
ભારત 122 દેશોમાં વોટર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સમાં 120માં ક્રમે હતું. જર્મની અને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જેવા દેશોમાં પાણીનો પુરવઠો સતત રહે છે, વિતરણ નેટવર્કનું નિરીક્ષણ થાય છે અને પાણીની ગુણવત્તાનો ડેટા પારદર્શક રીતે ઉપલબ્ધ હોય છે. પરિણામે, મોટાભાગનાં ઘરો પીવાના પાણી માટે નળના પાણી પર આધાર રાખે છે. અમેરિકામાં પણ નળના પાણીનું નિયમન બોટલબંધ પાણી કરતાં વધુ કડક છે.
ભારતે, તેના બદલે, એક સમાંતર વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે પહેલાં પાણીની ટ્રીટમેન્ટ, પછી ઘરે ફરી ફિલ્ટરેશન અને બહાર બોટલબંધ પાણી. દરેક સ્તર સિસ્ટમની કોઈ ખામીની ભરપાઈ કરે છે, પરંતુ સાથે એ ખામીને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
જો આ દિશા ચાલુ રહેશે, તો બોટલબંધ પાણી માત્ર સુવિધા નહીં રહે, પરંતુ નિર્ભરતા બની જશે. આત્મનિર્ભર ભારતની કલ્પનામાં પીવાના પાણી માટે પેકેજ્ડ વિકલ્પો પર વધતી નિર્ભરતા વિચારવા જેવી બાબત છે. આટલા મોટા પાયે સિસ્ટમની ખામીનો વૈકલ્પિક ઉપાય ઊભો કરીને આટલી મહત્વકાંક્ષી રાષ્ટ્રીય દૃષ્ટિ સાકાર કરી શકાશે નહીં.
ઉકેલ બોટલબંધ પાણીને બદનામ કરવામાં નથી. ઉકેલ એ સિસ્ટમમાં ફરી વિશ્વસનીયતા ઊભી કરવામાં છે, જેનું સ્થાન આજે બોટલબંધ પાણી લઈ રહ્યું છે.
આ શરૂઆત વિશ્વસનીયતાથી થાય છે.
સતત અને પૂરતા દબાણ સાથે પાણીનો પુરવઠો માત્ર સેવા સુધારો નથી; તે પાણીની ગુણવત્તા માટે પણ સુરક્ષા કવચ છે. તે એવી પરિસ્થિતિઓ ઘટાડે છે જેમાં પ્રદૂષણ પાણીમાં પ્રવેશી શકે છે. ઓડિશાનો ‘Drink from Tap’ પ્રયોગ તેનું ઉદાહરણ છે. પાણીના નેટવર્કનું પુનઃવિકાસ, દબાણ વ્યવસ્થાપન, મીટરિંગ, ટ્રીટમેન્ટમાં સુધારા અને આધુનિક સ્ટોરેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણથી રાજ્યના 11 શહેરોમાં 32 લાખ લોકોને 24×7 પાણી પુરવઠો ઉપલબ્ધ થયો છે.
આગળનું પગલું છે પારદર્શિતા. પાણીની ગુણવત્તાની ખાતરી માત્ર ટેક્નિકલ રિપોર્ટ્સ સુધી સીમિત ન રહેવી જોઈએ. શહેરવાર અને રિયલ-ટાઇમ ધોરણે પાણીની ગુણવત્તાનો ડેટા જાહેર રીતે ઉપલબ્ધ હોવો જોઈએ. વિશ્વાસ દાવાઓથી નહીં, પરંતુ પુરાવા અને પારદર્શિતાથી ઊભો થાય છે.
સાથે નિયમનનો વ્યાપ વધારવો પડશે. આજે ધોરણોનું મુખ્ય ધ્યાન પાણી પર છે; એટલું જ ધ્યાન પેકેજિંગ પર પણ જરૂરી છે. કાચા માલની ટ્રેસેબિલિટી, પીવાના પાણી માટે રિસાયકલ્ડ પ્લાસ્ટિકની મર્યાદા અને ભારતની આબોહવામાં પેકેજિંગનું પરીક્ષણ, ખાસ કરીને વિખરાયેલા મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમમાં, ફરજિયાત થવું જોઈએ.
અંતે, ટેક્નોલોજીમાં સુધારા જરૂરી છે. માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ અને નેનોપ્લાસ્ટિક્સ વાસ્તવિક ચિંતાનો વિષય બની રહ્યા છે. સંબંધિત ટ્રીટમેન્ટ ટેક્નોલોજી સમયસર વિકસે તે માટે ખાનગી ક્ષેત્રના સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે.
ભારતમાં પાણી અંગેની ચર્ચા અત્યાર સુધી મુખ્યત્વે અછત અને ઉપલબ્ધતાની આસપાસ રહી છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે પાણીની ગુણવત્તા, વિશ્વસનીયતા અને સિસ્ટમ પરના વિશ્વાસ પર પણ ધ્યાન આપીએ.
જો આપણે પાણી સુરક્ષિત કરી શકીએ, તો આપણે આપણા વિકાસને પણ સુરક્ષિત કરી શકીએ અને આ રીતે આપણે ભારતના ભવિષ્યને વધુ મજબૂત બનાવવામાં યોગદાન આપી શકીએ.
