મુસ્લિમ આરક્ષણ અમે નથી છીનવ્યું, તે 2014માં…: મહારાષ્ટ્ર સરકારે કોર્ટમાં કહ્યું

એડવોકેટ સૈયદ એજાઝ નકવીએ બૉમ્બે હાઈ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરીને દલીલ કરી હતી કે સરકારનો નિર્ણય મુસ્લિમ સમુદાય સામે ભેદભાવ દર્શાવે છે. તેમણે આ પગલાને ગેરબંધારણીય ગણાવ્યું અને તેને ‘વંશીય ભેદભાવ’ ગણાવ્યું. તેમની અરજીમાં સરકારના આદેશને રદ કરવાની માગ કરી.

બૉમ્બે હાઈ કોર્ટ

મુંબઈ હાઈ  કોર્ટે મહારાષ્ટ્રમાં સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં મુસ્લિમ સમુદાયને આપવામાં આવેલા 5 ટકા આરક્ષણ સંબંધિત કેસની સુનાવણી કરી. એક વકીલે કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી, જેમાં દલીલ કરવામાં આવી કે સરકારે ભૂલથી આ અનામત રદ કર્યું છે. જોકે, કોર્ટને આપેલા જવાબમાં, મહારાષ્ટ્ર સરકારે જણાવ્યું હતું કે આ અનામત ખરેખર 2014 માં સમાપ્ત થઈ ગયું હતું, અને તેમણે કોઈ નવો નિયમ બનાવ્યો નથી. 17 ફેબ્રુઆરી, 2025 ના રોજ, મહારાષ્ટ્ર સરકારે એક નવો સરકારી ઠરાવ (GR) જાહેર કર્યો. આ આદેશમાં જણાવાયું હતું કે 2014 માં જાહેર કરાયેલા અગાઉના તમામ નિર્ણયો, આદેશો અને પરિપત્રો, જેમાં મુસ્લિમ સમુદાયને `વિશેષ પછાત શ્રેણી A` હેઠળ મૂકવામાં આવ્યો હતો તે રદ કરવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, મુસ્લિમ સમુદાયના સભ્યોને જાતિ પ્રમાણપત્રો અને નોન-ક્રિમી લેયર પ્રમાણપત્રો આપવાનું પણ બંધ કરવામાં આવ્યું હતું.

અરજી કોણે દાખલ કરી અને શા માટે?

એડવોકેટ સૈયદ એજાઝ નકવીએ બૉમ્બે હાઈ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે સરકારનો નિર્ણય મુસ્લિમ સમુદાય સામે ભેદભાવ દર્શાવે છે. તેમણે આ પગલાને ગેરબંધારણીય ગણાવ્યું અને તેને ‘વંશીય ભેદભાવ’ ગણાવ્યું. તેમની અરજીમાં સરકારના આદેશને રદ કરવાની માગ કરવામાં આવી હતી.

સરકારે કોર્ટમાં શું કહ્યું?

મહારાષ્ટ્ર સરકારના સામાજિક ન્યાય વિભાગે હાઈ કોર્ટમાં સોગંદનામાના રૂપમાં પોતાનો જવાબ દાખલ કર્યો. સરકારે અનેક મુખ્ય દલીલો રજૂ કરી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે 2014નો વટહુકમ તે જ વર્ષના ડિસેમ્બરમાં સમાપ્ત થઈ ગયો હતો; તે ક્યારેય કાયમી કાયદામાં પરિવર્તિત થયો ન હતો. પરિણામે, તે વટહુકમમાંથી મેળવેલા અથવા તેના આધારે મેળવેલા કોઈપણ અધિકારો આજે લાગુ કરી શકાતા નથી. આગળ સરકારે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ફેબ્રુઆરી 2025 માં જાહેર કરાયેલ સરકારી ઠરાવ સંપૂર્ણપણે કાયદેસર છે અને તેમાં કોઈ ખામીઓ નથી. સરકારે દલીલ કરી હતી કે તેણે કોઈપણ નવા અનામત લાભો છીનવી લીધા નથી, કારણ કે અનામત પોતે જ અસ્તિત્વમાં નથી. પછી સરકારે નિર્દેશ કર્યો હતો કે ભારતનું બંધારણ ફક્ત ધર્મના આધારે અનામત આપવાની મંજૂરી આપતું નથી. તેથી, મુસ્લિમ સમુદાયને ફક્ત મુસ્લિમ હોવાના કારણે અનામત આપી શકાતી નથી. આગળ સરકારે અરજીમાં લગાવવામાં આવેલા ‘વંશીય ભેદભાવ’ના આરોપોને પાયાવિહોણા ગણાવીને ફગાવી દીધા. તેમ જ કોર્ટ વિધાનસભાને ચોક્કસ કાયદો ઘડવાનો અથવા અગાઉના વટહુકમને ફરીથી લાગુ કરવાનો નિર્દેશ આપી શકતી નથી, કારણ કે કાયદો બનાવવાની સત્તા વિધાનસભા પાસે છે, કોર્ટ પાસે નથી.

2014 માં શું થયું?

જુલાઈ 2014 માં, તત્કાલીન કૉંગ્રેસ-એનસીપી સરકારે એક મોટો નિર્ણય લીધો. તેમણે મરાઠા સમુદાય માટે 16 ટકા અને મુસ્લિમ સમુદાય માટે 5 ટકા અનામતની જાહેરાત કરી. આ અનામત સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ બન્નેને લાગુ પડવાનું હતું. આ બન્ને સમુદાયોને `સામાજિક અને આર્થિક રીતે પછાત વર્ગો` તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, આ નિર્ણયને હાઈ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. કોર્ટે સરકારી નોકરીઓમાં મુસ્લિમો માટે અનામત રદ કરી દીધી હતી પરંતુ શિક્ષણમાં 5 ટકા અનામત ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી હતી. આ નિર્ણય એક વટહુકમ દ્વારા લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. વટહુકમ એ એક કામચલાઉ કાયદો છે જેને પછીથી વિધાનસભા દ્વારા બહાલીની જરૂર પડે છે. જોકે, આવું થયું નહીં, અને વટહુકમ ડિસેમ્બર 2014 માં આપમેળે રદ થઈ ગયો. તેને બદલવા માટે કોઈ નવો કાયદો ઘડવામાં આવ્યો ન હતો. જસ્ટિસ રિયાઝ ઇકબાલ ચાગલા અને જસ્ટિસ અદ્વૈત સેઠનાની બનેલી બૅન્ચ 4 મેના રોજ આ અરજી પર સુનાવણી કરશે. તે દિવસે, કોર્ટ આ મામલે આગળ કેવી રીતે આગળ વધે છે તે નક્કી કરવામાં આવશે.