01 September, 2026 09:05 PM IST | New Delhi | Gujarati Mid-day Online Correspondent
ફાઈલ તસવીર
રશિયાએ ભારતને S-500 અને Su-57 જેવા અત્યાધુનિક શસ્ત્રો ઑફર કર્યા છે. ઑપરેશન સિંદૂરમાં S-400 ના પ્રદર્શન પછી, પાંચ વધુ S-400 સિસ્ટમ્સ સપ્લાય કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. પુતિનની ભવ્ય સંરક્ષણ યોજનામાં શું શામેલ છે તે જાણો. રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને ભારતને એક મુખ્ય સંરક્ષણ પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે. રશિયા ભારત સાથે તેની સંરક્ષણ ભાગીદારીને આગલા સ્તર પર વધારવાનો હેતુ ધરાવે છે. આ પ્રસ્તાવના કેન્દ્રમાં બે અત્યાધુનિક રશિયન સિસ્ટમ્સ છે: S-500 પ્રોમિથિયસ ઍર ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને Su-57 ફેલોન સ્ટીલ્થ ફાઇટર જેટ. દરમિયાન, રશિયાએ ભારતીય વાયુસેનાના ટેન્ડરના જવાબમાં પાંચ વધુ S-400 ટ્રાયમ્ફ ઍર ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ ઑફર કરી છે. ઑપરેશન સિંદૂર દરમિયાન S-400 એ પાકિસ્તાન તરફથી હવાઈ ખતરા સામે અનેક સફળ અવરોધો કર્યા.
S-400 ભારતીય સેવામાં `સુદર્શન` તરીકે ઓળખાય છે. અહેવાલો અનુસાર, ઑપરેશન સિંદૂર દરમિયાન પાકિસ્તાન દ્વારા શરૂ કરાયેલા અનેક ખતરાઓ પર આ સિસ્ટમ સફળતાપૂર્વક કાબુ મેળવ્યો. S-400 સિસ્ટમમાં રડાર અને મિસાઇલો સહિત અનેક ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે. તેની મિસાઇલો 400 કિલોમીટર સુધીની રેન્જ ધરાવે છે. તેની લાંબા અંતરની ક્ષમતા તેના પોતાના હવાઈ ક્ષેત્રમાં પણ દુશ્મન વિમાનોને નિશાન બનાવી શકે છે. વેસ્ટર્ન ઍર કમાન્ડના ચીફ ઍર માર્શલ જિતેન્દ્ર મિશ્રાએ જણાવ્યું હતું કે S-400 એ સૌથી લાંબા અંતરની સપાટીથી હવામાં પ્રહાર કરતી મિસાઇલ લડાઈનો રેકોર્ડ બનાવ્યો હોવાની શક્યતા છે. આ સિસ્ટમે 314 કિલોમીટરના અંતરેથી પાકિસ્તાની વાયુસેનાના સર્વેલન્સ વિમાનને તોડી પાડ્યું હતું.
ભારતે 2018 માં રશિયા સાથેના પહેલા કરાર હેઠળ પાંચ S-400 સિસ્ટમનો ઓર્ડર આપ્યો હતો. ભારતને આમાંથી ચાર સિસ્ટમો પહેલાથી જ મળી ચૂકી છે, જ્યારે પાંચમી અને અંતિમ સિસ્ટમ નવેમ્બર સુધીમાં ડિલિવર થવાની ધારણા છે. હવે, રશિયાએ વધુ પાંચ S-400 સ્ક્વોડ્રન પ્રદાન કરવાની ઑફર કરી છે. અહેવાલ મુજબ, નવા કરારની ડિલિવરી તેના હસ્તાક્ષરના લગભગ ત્રણ વર્ષ પછી શરૂ થવાની ધારણા છે. આ નવી સિસ્ટમો ભારતની પૂર્વ અને પશ્ચિમ સરહદો પર તૈનાત થવાની સંભાવના છે, જે દેશના બહુ-સ્તરીય હવાઈ સંરક્ષણ નેટવર્કને વધુ મજબૂત બનાવશે.
એક ન્યૂઝ એજન્સીના અહેવાલ મુજબ, રશિયાનો આગામી મુખ્ય પ્રસ્તાવ S-500 પ્રોમિથિયસ છે. આ રશિયાની નવી લાંબા અંતરની હવા અને મિસાઇલ સંરક્ષણ પ્રણાલી છે. રશિયા તેને ભારત-રશિયા હવાઈ સંરક્ષણ સહયોગના આગામી તબક્કા તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે. જો કે, ભારત એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નનો સામનો કરી રહ્યું છે. ભારતનો પોતાનો બેલિસ્ટિક મિસાઇલ સંરક્ષણ કાર્યક્રમ પહેલાથી જ પ્રગતિ કરી રહ્યો છે. વધુમાં, પ્રોજેક્ટ કુશા દ્વારા સ્વદેશી લાંબા અંતરની હવા સંરક્ષણ ક્ષમતા વિકસાવવામાં આવી રહી છે. તેથી, S-500 અંગેનો નિર્ણય ફક્ત તેની ક્ષમતાઓ પર આધારિત રહેશે નહીં. ભારતે એ પણ વિચારવાની જરૂર પડશે કે શું તે વાસ્તવિક ક્ષમતાના અંતરને દૂર કરે છે કે સ્વદેશી પ્રોજેક્ટ્સ સાથે ડુપ્લિકેશન બનાવે છે જેમાં દેશે પહેલાથી જ નોંધપાત્ર સમય, નાણાં અને તકનીકી પ્રયાસોનું રોકાણ કર્યું છે.
રશિયા ભારતને તેના પાંચમા પેઢીના Su-57 ફેલોન સ્ટીલ્થ ફાઇટર પણ ઑફર કરી રહ્યું છે. આ પ્રસ્તાવ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારતીય વાયુસેના ફાઇટર ઍરક્રાફ્ટ સ્ક્વોડ્રનની સંખ્યામાં ઘટાડો અને આગામી વર્ષોમાં ભારતીય સ્ટીલ્થ ફાઇટર્સની સંભવિત ઉપલબ્ધતા સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. રશિયાએ સંકેત આપ્યો છે કે ભવિષ્યમાં Su-57 સાથે સંકળાયેલા કોઈપણ પ્રસ્તાવમાં ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર, સ્થાનિકીકરણ અને ભારતમાં ઉત્પાદનનો સમાવેશ થઈ શકે છે. ભારતીય વાયુસેનાએ રશિયન પ્રસ્તાવ પર વિચાર કરવાની તૈયારી સત્તાવાર રીતે વ્યક્ત કરી છે. Su-57 ને ભારતના પોતાના એડવાન્સ્ડ મીડિયમ કોમ્બેટ ઍરક્રાફ્ટ (AMCA) ના આગમન સુધી એક સ્ટોપગેપ સોલ્યુશન તરીકે જોવામાં આવે છે.
વ્યૂહાત્મક પરિસ્થિતિ પણ ઝડપથી વિકસી રહી છે. અહેવાલો અનુસાર, ચીન પાસે 500 થી વધુ J-20 "માઇટી ડ્રેગન" સ્ટીલ્થ ફાઇટર હોવાનો અંદાજ છે, જ્યારે પાકિસ્તાન આગામી મહિનાઓમાં ચીની J-35 સ્ટીલ્થ ફાઇટર મેળવવાની અપેક્ષા રાખે છે. આવી સ્થિતિમાં, IAF બે વિકલ્પો વચ્ચે પડકારનો સામનો કરે છે - સ્વદેશી AMCA ની રાહ જુઓ અને સંભવિત સ્ટીલ્થ ગેપ સ્વીકારો, અથવા વચગાળાના પાંચમી પેઢીના વિદેશી ફાઇટર ખરીદો અને સંકળાયેલ ખર્ચ અને અન્ય પરિણામો સ્વીકારો.
Su-57 ના ઉમેરાથી ભારતીય વાયુસેનાના ફાઇટર ઍરક્રાફ્ટની વિવિધતામાં વધુ વધારો થશે. વર્તમાન કાફલામાં રશિયન Su-30MKI અને MiG-29, ફ્રેન્ચ રાફેલ અને મિરાજ 2000, બ્રિટિશ-ફ્રેન્ચ જગુઆર અને સ્વદેશી તેજસનો સમાવેશ થાય છે. દરેક નવા ફાઇટર ઍરક્રાફ્ટને અલગ તાલીમ, જાળવણી, શસ્ત્રો, સ્પેરપાર્ટ્સ અને લોજિસ્ટિક્સ સિસ્ટમની જરૂર પડે છે. તેથી, Su-57 સંપાદનની અસર ફક્ત વિમાન ખરીદવા સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં. બીજો મહત્વપૂર્ણ પાસું ભારત અને રશિયા વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલતા પ્રોજેક્ટ, ફિફ્થ જનરેશન ફાઇટર ઍરક્રાફ્ટ (FGFA) સાથે સંબંધિત છે. આ પ્રોજેક્ટ વિમાનનું ભારતીય સંસ્કરણ વિકસાવવાનો હતો, જે પાછળથી Su-57 બન્યું.
રશિયાનો નવો સંરક્ષણ પ્રસ્તાવ S-500 અને Su-57 સુધી મર્યાદિત નથી. અહેવાલો અનુસાર, સંભવિત સહયોગના ક્ષેત્રમાં ઘણી અન્ય સિસ્ટમો અને કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે.
વોરોનેઝ સ્ટ્રેટેજિક અર્લી-ચેતવણી રડાર
ભારતમાં S-500 પ્રોમિથિયસનું સહ-ઉત્પાદન
સુખોઈ-57E ફેલોન સ્ટીલ્થ ફાઇટર
કાલિબ્ર ક્રુઝ મિસાઇલોથી સજ્જ કિલો-ક્લાસ સબમરીન
ભારતીય Su-30MKI ફ્લીટ માટે સુપર સુખોઈ અપગ્રેડ પ્રોગ્રામ
મોટા Su-30MKI ફ્લીટ અને રશિયન મૂળના કિલો-ક્લાસ સબમરીન માટે અપગ્રેડ પ્રોગ્રામ
ભારત છેલ્લા બે દાયકાથી તેના સંરક્ષણ સપ્લાયર્સને વૈવિધ્યીકરણ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં, ભારત અમેરિકન જેવલિન એન્ટી-ટેન્ક ગાઇડેડ મિસાઇલોની ખરીદી સાથે આગળ વધ્યું છે. ફ્રાન્સ પાસેથી 114 વધારાના રાફેલ ફાઇટર જેટની મોટી ખરીદી પણ આગળ વધી રહી છે. ભારત તેના સ્વદેશી સંરક્ષણ કાર્યક્રમોમાં પણ ભારે રોકાણ કરી રહ્યું છે. પરિણામે, રશિયા હવે અમેરિકન, ફ્રેન્ચ અને ઇઝરાયેલી સંરક્ષણ કંપનીઓ તેમજ ભારતના વધતા સ્થાનિક લશ્કરી-ઔદ્યોગિક સંકુલ તરફથી સ્પર્ધાનો સામનો કરી રહ્યું છે.
જોકે, રશિયા ભારત સાથેના તેના દાયકાઓ જૂના સંરક્ષણ સંબંધોથી નોંધપાત્ર ફાયદો ધરાવે છે. રશિયન મૂળના ફાઇટર ઍરક્રાફ્ટ, ટેન્ક, સબમરીન, હેલિકોપ્ટર, મિસાઇલો અને હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ ભારતીય લશ્કરી માળખામાં ઊંડાણપૂર્વક જડાયેલી છે. તેમની જાળવણી, અપગ્રેડ અને ભવિષ્યની રિપ્લેસમેન્ટ આવશ્યકતાઓ રશિયા માટે લાંબા ગાળાની તકો ઊભી કરે છે.
ઑપરેશન સિંદૂરમાં S-400 ની સફળતા પછી, S-500 અને Su-57 જેવા અદ્યતન શસ્ત્રો સાથે પાંચ વધુ સિસ્ટમોની ઑફર, ભારત-રશિયા સંરક્ષણ સંબંધોમાં રશિયાના આક્રમક દબાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આખરે, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન મુખ્ય સંરક્ષણ સોદાઓ પર વ્યક્તિગત રીતે નિર્ણય લેશે નહીં, પરંતુ બંને નેતાઓ વચ્ચે સ્થાપિત રાજકીય દિશા મુખ્ય વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ્સને વેગ આપવા માટે મહત્વપૂર્ણ રહી છે.
